Trends en ontwikkelingen

Het Havenbedrijf Rotterdam is alert op trends en ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op de wereld waarin wij opereren. De externe ontwikkelingen zijn onvoorspelbaar en volgen elkaar snel op. Ze kenmerken zich door een beperkte economische groei, verduurzaming en digitalisering. Dit vraagt van de Rotterdamse haven om tijdig extra prioriteit te geven aan de uitdagingen die hieruit voortkomen. In het afgelopen jaar hebben we naast innovatie nog twee thema’s benoemd, waar we extra op inzetten. Dit zijn energietransitie en digitalisering. Deze thema's zijn versnellende factoren die van grote invloed zijn op de realisatie van onze Ondernemingsstrategie 2016-2020.

Energietransitie

De haven is in grote mate afhankelijk van fossiele grondstoffen, of het nu om de industrie of logistiek gaat. Het in Parijs gesloten Klimaatakkoord is daarom van groot belang voor de haven. Het akkoord vraagt om versnelde actie om tot sterke reductie van broeikasgassen zoals CO2 te komen. Wil de haven, tegen die achtergrond, ook in de toekomst vitaal blijven, dan is een energietransitie nodig. In deze transitie gaat het verschonen van bestaande industrie hand in hand met het opbouwen van nieuwe activiteiten. Er zijn kansen op het gebied van grootschalige energiebesparing door hergebruik van restwarmte uit de Rotterdamse industrie. Maar ook op het gebied van offshore windindustrie, biobased chemie, circulaire industrie, schone brandstoffen en innovaties in de transportsector liggen kansen. Wij hebben onszelf tot doel gesteld om het haven- en industriecomplex van Rotterdam te ontwikkelen tot de plaats waar de energietransitie vorm krijgt.

Lees meer over de energietransitie onder Duurzaamheid van ketens en clusters.

Klimaatakkoord en Energieagenda

Het bereiken van een internationaal klimaatakkoord in Parijs in december 2015 en de ratificatie daarvan geven een duidelijke richting aan het CO2-arm maken van de wereldeconomie (‘deep decarbonisation’) en het tegengaan van verdere opwarming van de aarde. Voor het eerst hebben 195 landen afgesproken om zich maximaal in te zetten om de wereldwijde temperatuurstijging onder de twee graden te houden. Het klimaatpleidooi van de EU stuurt aan op 80% tot 95% CO2-reductie in 2050 ten opzichte van 1990.

In december 2016 presenteerde minister Henk Kamp van Economische Zaken de Energieagenda. De Energieagenda geeft aan hoe Nederland de benodigde CO2-reductie tot 2050 wil realiseren. Het Kabinet zet onder andere in op het terugbrengen van de energievraag door middel van energiebesparing en het terugdringen van het gebruik van aardgas door het stimuleren van duurzaam opgewekte elektriciteit en duurzame warmte. Het Kabinet wil een verdere uitbreiding van stroomopwekking van windmolens op zee en in 2035 moeten alle nieuwe auto’s op elektriciteit of waterstof rijden. Benzine- en dieselauto’s mogen dan niet meer worden verkocht. Het wegtransport zal moeten overschakelen van fossiele naar biobrandstoffen en zuinigere motoren en de luchtvaart zal moeten overgaan op CO2-arme brandstoffen en zal efficiënter moeten vliegen.

Toenemende investeringen in hernieuwbare energie

De investeringen in hernieuwbare energie zijn in de afgelopen jaren sterk toegenomen. Naar verwachting zal onder invloed van het Klimaatakkoord het beleggingsportfolio bij grote banken en pensioenfondsen ook steeds meer richting hernieuwbare energie verschuiven.

Vergroening van transport

Elektrificatie van auto’s gaat snel. Bloomberg New Energy Finance voorspelt in 2040 wereldwijd een aandeel van 35% in de nieuwe verkochte auto's. Met de dalende prijs van batterijen en accu’s is de verwachting dat de aanschafprijs van elektrische auto’s binnen zes jaar even hoog zal zijn als vergelijkbare, conventionele auto’s. De verwachting is dat dit tot een afnemende vraag naar benzine en diesel leidt, wat de overslag en productie in Rotterdam beïnvloedt. De overslag van olie en olieproducten is goed voor circa 40% van alle overslag in Rotterdam en de raffinaderijen in Rotterdam produceren voor ongeveer 40% brandstoffen ten behoeve van het wegtransport (benzine, diesel, LPG).

Voorlopig blijven sectoren als de scheepvaart en luchtvaart afhankelijk van fossiele brandstoffen, maar ook daarvan staat de impact internationaal hoog op de agenda’s. In de Noordzee en Baltische Zee zijn al lange tijd zogenoemde ‘Emission Control Area’s’ ingesteld. Daarmee worden rederijen die in deze zeeën varen verplicht tot het gebruik van laagzwavelige brandstof en technieken die de uitstoot van stikstof drastisch verlagen. Binnen de EU en de International Maritime Organization (IMO) is voor na 2020 een aanscherping ingesteld voor de mondiale norm voor zwavel in brandstoffen van 3.5% naar 0.5%. Deze ontwikkelingen betekenen een extra impuls voor het gebruik van hernieuwbare en schone brandstoffen, zoals LNG, waterstof en biofuels. De vergroening van de transportsector is vol onder de aandacht bij het Rotterdamse haven- en industriecomplex en schept kansen op vele terreinen. Het Havenbedrijf Rotterdam pleit naast het terugdringen van de zwavel- en stikstofuitstoot door de scheepvaart ook voor maatregelen die de CO2-uitstoot van de sector beperken. Lees meer over schone scheepvaart.

Volatiele grondstofprijzen

Door de verminderde groei van de wereldeconomie, het overaanbod van grondstoffen als olie, koper en graan en door de sterke dollar, staan de grondstofprijzen onder druk. De impact hiervan op de sectoren verschilt. Zo doen de raffinaderijen het in Rotterdam relatief goed als gevolg van de lage olieprijs. Hier wordt fors in geïnvesteerd door onder meer Shell, ExxonMobil en Gunvor. Tegelijkertijd hebben de bedrijven die betrokken zijn bij het winnen van olie het moeilijk. Ook de biobased chemiebedrijven hebben het mede door de lage olieprijzen moeilijk, doordat biobased grondstoffen relatief duur zijn.

Digitalisering

Digitalisering kan tot grote efficiencyslagen leiden in de logistieke keten. Er zijn dan ook binnen de logistiek steeds meer partijen die de kansen van digitalisering willen benutten, zoals terminals, forwarders, havenbedrijven en nieuwe partijen als Amazon en Flexport (expediteur met een sterke online focus). Het Havenbedrijf Rotterdam wil met digitalisering het verschil maken en daarmee voordelen bieden aan klanten. Daarnaast heeft digitalisering impact op de arbeidsmarkt.

Lees meer over digitalisering onder Efficiënte en veilige afhandeling

Kansen door digitale technologieën en robotisering

De toename van internetconnectiviteit en digitale technologieën is volgens een onderzoek van McKinsey een van de krachten die de groei van ‘global flows’ de komende decennia doet toenemen. De ketenpartijen in de haven zien kansen om met digitalisering verdere efficiency en kostenreductie te behalen. De uitdagingen zijn echter groot en complex doordat digitalisering invloed heeft op de positie en belangen van meerdere spelers in de logistieke ketens. Het Internet of Things zorgt bovendien voor nieuwe toepassingen in de logistiek en industrie. Automatisch bestuurde auto's en trucks en autonoom varende zeeschepen worden wereldwijd al onderzocht. Ook in de Rotterdamse haven zijn al toepassingen van het Internet of Things zichtbaar, bijvoorbeeld in de vorm van het We-nose netwerk en de pilot truck platooning. Een andere technologische ontwikkeling die van invloed kan zijn op de haven en de industrie is Additive Manufacturing (onder andere laserprinten, 3D-printen). In de maritieme industrie, maintenance en de chemie is hier toenemende belangstelling voor. Digitalisering en de ontwikkeling van autonoom vervoer brengen ook nieuwe uitdagingen met zich mee, bijvoorbeeld op het gebied van cybersecurity.

Wat opvalt is dat de ontwikkelingen op het gebied van digitalisering en robotisering niet alleen meer gevormd worden door macrotrends die gedreven worden door de grote bedrijven. Microtrends en start-ups kunnen het logistieke en het industriële landschap flink beïnvloeden in een relatief korte tijd. Start-ups spelen op een flexibele manier in op de markt. Dit is al zichtbaar in sectoren zoals de hotelindustrie (Airbnb) en de taxibranche (Uber) en ook in de logistiek (bijvoorbeeld Flexport). De Rotterdamse haven kan dit soort partijen faciliteren door ze bij elkaar te brengen en door het creëren van een excellent innovatiemilieu.

Containermarkt is dynamisch

Door overcapaciteit in de containerlijnvaart staan de prijzen sterk onder druk. Voor de rederijen zijn de lage prijzen niet lang houdbaar. Zo vroeg de Zuid-Koreaanse rederij Hanjin in augustus uitstel van betaling aan en werd Hanjin Shipping Netherlands in november failliet verklaard. Een nieuwe consolidatieslag in de containersector is in volle gang. Voor de haven is het zaak om in de vaarschema’s van de allianties opgenomen te blijven. De keuze van allianties is deels gebaseerd op de positie van rederijen in havens. Ondanks dat de rederijen in Rotterdam al goed gepositioneerd zijn in de verschillende terminals, blijft er ruimte voor verbetering. Deze is onder meer te vinden in een verbetering van de efficiency in de afhandeling van het containerschip in de haven, waarop het Havenbedrijf Rotterdam samen met partners inzet. De beschikbaarheid van data en het delen van informatie en planningen spelen hierbij een voorname rol. Een belangrijk project hierbij is bijvoorbeeld Port Call Optimization.

Samenleving verandert

Veranderingen in de geopolitiek (met name immigratie) en de technologische innovaties in logistiek, industrie en energietransitie, hebben een grote impact op de arbeidsmarkt. Als gevolg van de snelle, onvoorspelbare ontwikkelingen en de opkomst van de vaak disruptieve technologieën willen bedrijven flexibel en wendbaar zijn. Dat vragen ze ook van hun werknemers. Bovendien vraagt de ontwikkeling van bijvoorbeeld autonome voertuigen, drones en IT-systemen om nieuwe kennis en andere vaardigheden. In ons jaarverslag van 2015 werd al beschreven dat het aantal directe banen op terminals weliswaar afneemt, maar dat we een groeiend aantal havengerelateerde banen zien in dienstverlening in en rond de haven, zoals bij ICT, maintenance en zakelijke dienstverlening. We verwachten dat deze trend zich doorzet. Het Havenbedrijf Rotterdam zet zich in om arbeidsmarkt en onderwijs voor havengerelateerde functies op elkaar af te stemmen.

Geopolitieke ontwikkelingen beïnvloeden de wereldhandel

Gewelddadige conflicten en de politieke spanning en onzekerheid die daaruit volgen hebben een weerslag op de wereldhandel. Deze ontwikkelingen vragen van de haven, naast veranderingen van wereldhandel en transport, toenemende aandacht voor Port Security en cybersecurity. De economische sancties van de Europese Unie tegen Rusland in verband met de annexatie van de Krim en het conflict in Oekraïne zijn nog van kracht en beïnvloeden de handel. Bovendien zorgen conflicten in het Midden-Oosten en oorlog en droogte in Afrika voor een immigrantenstroom naar Europa. Hierdoor staat de herinvoering van de binnengrenzen in de Europese Unie weer op de politieke agenda’s. Dit kan grote gevolgen hebben voor de transportsector, met name het wegtransport.

In 2016 stemden de Britten voor het verlaten van de Europese Unie, de zogenoemde Brexit. Als gevolg van de stemming voorziet onder meer ABN AMRO voor 2017 minder economische groei in de eurozone en Nederland. Het is nog onduidelijk wat de Brexit op de middellange en lange termijn voor gevolgen heeft voor de handel en het transport, maar het zal naar verwachting zijn weerslag hebben op de buitenlandse investeringen. Ook kan de Brexit van invloed zijn op het goederenvervoer tussen Rotterdam en het Verenigd Koninkrijk, dat momenteel goed is voor circa 10% van de Rotterdamse overslag.

One-Belt-One-Road

Een nieuwe ontwikkeling is de Chinese ‘One-Belt-One-Road’-strategie, die zich richt op het uitbreiden van de verbindingen tussen China, Europa en overig Azië over zee en land. Aangezien ongeveer een kwart van de inkomende lading in Rotterdam uit China komt, kan deze ontwikkeling de ladingstromen beïnvloeden. Het spoorvervoer wint aan belang en de havens in Zuidoost-Europa kunnen daardoor een belangrijkere rol gaan spelen in de Europese logistiek. Hier zijn flinke investeringen gepland. Het aansluiten op deze ontwikkeling biedt kansen voor Rotterdam als belangrijke Europese hub voor Chinese lading, maar kan eveneens toenemende concurrentie betekenen vanuit de havens rond de Middellandse Zee.

Gelijk speelveld

Op 21 januari 2016 heeft de Europese Commissie bekendgemaakt dat de vrijstelling van de vennootschapsbelastingplicht voor Nederlandse zeehavens als staatssteun wordt gekwalificeerd. De Nederlandse Staat heeft de wetgeving aangepast waardoor de vrijstelling voor de Nederlandse Zeehavens wordt opgeheven. Dit betekent dat het Havenbedrijf Rotterdam per 1 januari 2017 vennootschapsbelasting moet betalen. Dit terwijl concurrerende zeehavens in Europa dit in onze ogen niet hoeven en diverse zeehavens staatssteun ontvangen. De opheffing van de vrijstelling heeft impact op het gelijke speelveld tussen de zeehavens en op het investerend vermogen van het Havenbedrijf.

Beperkte economische groei blijft aanhouden

Mede door de toenemende geopolitieke spanningen en onzekerheden in de maatschappij zijn de voorspellingen voor de groei van de wereldhandel verder verslechterd. In zowel Amerika als China is er weliswaar sprake van economische groei, wel is deze zwakker dan in voorgaande jaren. Ten opzichte van eerdere verwachtingen zal de economische groei over een langere periode beperkt zijn. De afzwakking van de groei van de Chinese economie, de sterke dollar, de structureel lagere groei van de wereldhandel in de komende decennia en de verder dalende grondstofprijs zijn volgens het Internationaal Monetair Fonds (IMF) risico's met betrekking tot de economische groei. De verkiezing van de nieuwe president van de Verenigde Staten brengt onzekerheid met zich mee voor de wereldhandel. Tijdens zijn campagne heeft hij zich geprofileerd met plannen om de Amerikaanse handel en economie te beschermen.

De langdurig lagere groeiverwachtingen van de wereldeconomie hebben de komende jaren impact op de goederenstromen in Rotterdam. Lees meer over de impact op de goederenstromen onder Toekomstverwachting.